کاشت درخت در حاشیه خیابان-از ایران تا اروپا


کاشت درخت در حاشیه خیابان-از ایران تا اروپا - تصویر 1

از فضای سبز ایرانی که صحبت می شود، ذهن به شتاب می رود روی نگاره هایی که در آنها باغ ایرانی و سرو چشم را نوازش می داد. از مینیاتورها که بیرون بیاییم، عده ای می گویند درختکاری در حاشیه خیابان ها اول بار در ایران انجام شد و بعد به اروپا رفت و دست آخر به ایران بازگشت یا اینکه ایده باغ های معلق بابل که از عجایب هفتگانه جهان هستند، از ایران گرفته شده است. حالا این روزها در شهرهای ایران، فضای سبز در حاشیه بزرگراه ها و خیابان ها و برج های سر به فلک کشیده، از مسیر توسعه شتابناک شهر جا مانده.

 

 

حالا نمی توان باغی داشت که بشود پردیس ایرانی و بعد در میان اعراب بشود فردوس و در میان اروپاییان، پارادایز. کمتر کسی می داند و ما هم تا پیش از نوشتن این مطلب نمی دانستیم که ما در گذشته در طراحی فضای سبز پیشرو بوده ایم و حالا همه داشته هایمان محدود می شود به الگوهایی که از این طرف و آن طرف گرفته ایم و دریغ از یک طراحی جسورانه و هوشمندانه. حالا خیلی چیزها تغییر کرده و می کند و با تغییر نیازها، در این مسیر نیازها به فضای سبز به خصوص فضای سبز عمومی و شهری، بیشتر و بیشتر می شود.

 

آنها که تخصص دارند، فضای سبز را از دو دیدگاه بررسی می کنند؛ فضای سبز کلان که همان فضای سبز بیرون از خانه هاست و فضای سبز خرد که داخل خانه ها را شامل می شود. اما با وجودی که تصور عام در میان بیشتر ما این است که فضای سبز یعنی همین جدول کشی ها و سبزه کاری ها که می بینیم، در زندگی مدرن به وجود آمده است کارشناسان این حوزه دیدگاه دیگری دارند. «محمدمهدی شریعتی» از کارشناسان فضای سبز در این باره می گوید: «فضای سبز از دیرباز در کشور ما وجود داشته است.

 

این طور نیست که ساخت باغ و بوستان در شرایط کنونی و در جامعه مدرن به وجود آمده باشد، بلکه باغ و پردیس های ایرانی از روزگاران پیشین وجود داشته اند. از طرف دیگر ما در فرهنگ بعد از اسلام هم به توسعه و نگهداری باغات اهمیت زیادی داده ایم. همین طور در داخل منازل در ایران همواره فضای سبز نگهداری می شده است. شکل انتزاعی باغ و بستان در قالی های ما نیز وجود داشته و خانه ای نبوده که از این قالی ها خالی بوده باشد. در شهرهای کویری اگر نگاه کنیم همیشه حوضی بوده که دور تا دور آن گلدان نگهداری می شده یا در ماسوله گلدان های گل پشت پنجره ها چشم نواز است.»

 

 

● تفاوت دیدگاه و تفاوت اقلیم

 

از کشورهای حاشیه استوا که بگذریم، شاید جایی در جهان به اندازه اروپا سبز نباشد. آب فراوان و نامحدود و شهرهایی که میان جنگل ها پا گرفته اند، موجب شده دیدگاه آنها با ما ایرانی ها که اقلیمی گرم و خشک داشته ایم و البته کارکرد فضای سبز، به کل متفاوت باشد. «شریعتی» می گوید: «ما در اقلیم گرم و خشک بوده ایم و طبیعتاً آب برای ما نقش تعیین کننده ای داشته است. آنها اما فضای مرطوبی داشته اند و به تبع آن فضای سبز طبیعی، در ایران اما با سختی و مرارت فضای سبز ایجاد ��ی کرده ایم، هرچند در ایران از گذشته های دور باغ ها و باغ راه ها وجود داشته، به این معنا که اگر در مسیری آب عبور می کرده در اطراف آن حتماً درختانی کاشته می شده.

 

حتی برخی اعتقاد دارند کاشت درختان در حاشیه خیابان ها از ایران آغاز شده و به اروپا رفته و دوباره به ایران بازگشته است. در هر حال فضای سبز با ایران و ایرانی عجین بوده است.» اما این روزها که تهران زمین چندانی ندارد، برای سبز کردن و ناچار، حاشیه بزرگراه های تهران به سبزی مزین می شود. باید دید این سبزی از کجا آمده و به چه قیمتی؟ «علیرضا زارع» متخصص جنگل شناس در این باره معتقد است: «دیواره خانه های سنتی و قدیمی در شهرهای ایران پوشیده از چسبک بوده است.

 

 

تفاوت آن البته با فضای سبز عمودی فعلی در این بوده که این چسبک ها که عموماً پیچک بوده اند در پاییز و زمستان سبز نبوده اند اما فضای سبز عمودی فعلی در شهرها طوری طراحی شده که در فصول سرد نیز سبز است. در گذشته بیشتر فضای سبز موجود در شهرهای ایران باغ های ایرانی بوده که آنها هم معمولاً برای استفاده عموم باز نبوده است. فضای سبز فعلی شهرها در ایران از روی الگوهای اروپایی الگوبرداری شده است اما این الگوها احتمالاً تنها در شمال ایران می تواند کارایی داشته باشد.»

 

«شریعتی» اما به نظر می رسد چندان با فضاهای سبز عمودی در شهر موافق نیست: «دیواره های سبز متعلق به ایران نیست و به اروپا تعلق دارد. آنجا هم هوای مرطوب وجود دارد و این خود زمینه ایجاد دیواری سبز با هزینه کم را فراهم می کند. اما ما در ایران باید با هزینه ای سرسام آور این اقدام را انجام دهیم. این در حالی است که نیاز کنونی جامعه ما به فضاهای اجتماعی است. ما به فضایی سبز برای تبادل نیازهای اجتماعی نیازمندیم.

 

در ایجاد فضای سبز، تنها اکسیژن مد نظر نیست بلکه یکی از کمبودهای حال حاضر ما، برخوردهای اجتماعی است. در ساختمانی اگر دیوارها را سبز کنیم، شاید غیر از زیبایی و اکسیژن چیز قابل توجه دیگری نداشته باشد اما اگر پشت بام را سبز کنیم، فضایی برای معاشرت همسایه ها با هم فراهم می شود.

 

این است که یکی از کارکردهای مهم فضای سبز، تحرک های اجتماعی و برخوردهای اجتماعی است.» این باغ بام ها، همان چیزی است که «زارع» نیز به آن اشاره می کند و البته دیدگاه او بیشتر زیست محیطی است تا اجتماعی: «ما در حال حاضر برای ایجاد فضای سبز زمین کافی در اختیار نداریم. این است که الگوهای فضای سبز جدید، عمودی و باغ بام هستند.

 

 

باغ بام ها می توانند جزایر گرمایی را که به دلیل استفاده از آسفالت در پشت بام ها تشکیل می شود، کاهش دهند. ایجاد باغ بام می تواند تبادل گرمایی آخرین طبقه ساختمان را با محیط اطراف به حداقل برساند.» زارع در مورد فضاهای سبز عمودی نیز می گوید: «در مورد فضای سبز عمودی باید بگویم این کار مفید و موثری است که در شهر تهران انجام شده است. بر اساس وضع قوانین شهرسازی قرار است امتیازاتی به مالکان ساختمان ها که می خواهند فضای سبز عمودی و باغ بام ایجاد کنند واگذار شود.

 

امریکا و اروپا روی فضای سبز عمودی خوب کار کرده اند. در حال حاضر بحث کاهش مصرف انرژی مطرح است. برای مثال در کشور امریکا شرکت های برق خصوصی هستند و به دنبال حداقل مصرف. یکی از عواملی که موجب کاهش تبادل گرمایی ساختمان با فضای بیرون می شود، فضای سبز دیواره ساختمان است که این خود موجب کاهش مصرف انرژی است.»

 

● لبخند در فضای سبز، نیاز امروز

به اعتقاد شریعتی، یکی از تفاوت های الگوهای فضای سبز در ایران و اروپا این است که اروپایی ها اساساً نیازی به سایه نداشته و ندارند. او در حالی که می گوید نقش فضای سبز بالاتر از ایجاد اکسیژن و در واقع نقشی اجتماعی است و چیزی که ما به آن نیاز داریم، لبخند است و این لبخند در فضای سبز به وجود می آید، در مقایسه ای اجمالی میان گذشته و حال می گوید: «ما در گذشته نیاز به فضای اجتماعی داشته ایم که به راحتی با رسیدن به سرچشمه ای و جویباری به دست می آمده.

 

در گذشته باغ آشپزخانه هایی داشته ایم که عبارت بوده از زمینی سبز که در آن جدا از گل و گیاه، سبزیجات مورد استفاده در آشپزخانه هم کشت می شده، پنجره آشپزخانه به آن باز می شده و بچه ها در آن بازی می کرده اند. چنین چیزی را به میزان خیلی کم هنوز هم می توان در شمال دید.» امروز اما فاصله ها تا سرچشمه زیاد شده و برای رفتن تا سرسبزی باید ۷، ۸ساعتی در ترافیک چالوس و هراز و فیروزکوه معطل ماند.

 

 

این است که او معتقد است برای داشتن فضای سبزی که بتواند نیاز این روزها را پاسخ بگوید، طراحانی توانمند و جسور مورد نیاز است: «چیزی که ما در حال حاضر در زمینه فضای سبز به آن نیاز داریم، طراحانی جسور و توانمندند. این طراحی فضای سبزی که این روزها در شهر مشاهده می شود، حتی به اندازه عمر طراحش هم ماندگار نیست.

 

فضای سبزی پایدار است که بتواند باغ گلشن و باغ جمشیدیه را ایجاد کند. طراحی ای که داخل آن برانگیختگی وجود داشته باشد والا این جدول کشی ها و سبز کردن ها هیچ ماندگاری ندارند.» به اعتقاد او، تفاوت فضای سبز حال حاضر ما و برای مثال اروپا در این است که اساساً در اروپا، نهاد تازه ای به نهادهای سنتی موجود مانند دین و خانواده افزوده شده است. این نهاد، نهاد تفریح و تفرج است و چیزی که مسلم است این است که یک موضوع وقتی به عنوان نهاد مطرح می شود که نیاز اساسی بشر باشد.

 

به وجود آمدن این نهاد نگرش ها را تغییر می دهد. در اروپا دیگر فضای سبز به شکل سنتی مطرح نیست بلکه جایی برای تفریح و تفرج مطرح است. آنها نیازی به افزودن فضای سبز ندارند در حالی که ما شاید به یک پارک نیاز داشته باشیم. این هم به این نکته بازمی گردد که شهرهای آنها درون جنگل ها واقع شده است اما ما از جنگل تنها لکه هایی می بینیم. «زارع» هم معتقد است: ما برای داشتن فضاهایی همیشه سبز مانند اروپا، مشکلاتی داریم بنابراین تفاوت ما با آنها این است که آنها می توانند به راحتی از چمن استفاده کنند اما نیاز فراوان چمن به آب آن را برای اقلیم خشک ایران نامناسب می کند:

 

«مشکل اساسی در مورد چمن آن است که نه تنها در تابستان باید آبیاری زیادی شود بلکه در ماه های سرد سال هم در تهران نیاز به آبیاری دارد. برای اقلیم تهران گیاهان بوته ای که ترجیحاً فصلی نباشند، مانند بوته های گل مناسب است. به هر حال تبخیر و تعرق در اقلیم ما زیاد است. بر همین اساس است که در شمال ایران می توان از الگوهای اروپایی استفاده کرد اما در باقی اقلیم ها با مشکل مواجه می شود. البته برای مثال در کشورهایی مانند امارات متحده عربی با صرف هزینه بالا اقدام به ایجاد فضای سبز همیشه سبز کرده اند اما از سوی دیگر این هزینه با جذب توریست پوشش داده می شود اما در جایی که فضای سبز برای شهروندان ایجاد می شود و بازدهی اقتصادی ندارد، باید با هزینه کم و پوشش بالا ایجاد شود.»

 

 

   شهرزاد شیرازی

کلمات کلیدی :
نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه